لیکوال: محمد طیب فدا

د مطالعې او زده کړې لپاره غوره تدابیر او طریقې د هر چا لپاره ډېرې مهمې دي. زده کړه د کتابونو د لوستلو ترڅنګ د فکر او تدبر یوه پروسه ده، چې د ذهن قوت ډېروي او انسان د ژوند په بېلابېلو برخو کې بریالی کوي. زده کړه د انسان شخصیت جوړوي، د پوهې د پراختیا سبب ګرځي او د راتلونکې لپاره قوي اساس ږدي. د دې لپاره چې زده کړه اغېزمنه او مثمره وي، ځینې اصول او لارې چارې باید په پام کې ونیول شي.

لومړی، مطالعه باید منظمه وي. منظمه مطالعه د ذهن تمرین دی او د پوهې د ترلاسه کولو سرعت زیاتوي. که یو زده کوونکی هره ورځ یو ټاکلی وخت د مطالعې لپاره ځانګړی کړي، نو ذهن یې په تدریجي ډول د موضوعاتو په هضم کې قوي کېږي. علماؤ تل خپلو شاګردانو ته دا نصیحت کړی، چې مطالعې ته لومړیتوب ورکړي او په منظمه توګه لوستل وکړي. امام غزالي رحمه الله په خپل اثر “احیاء علوم الدین” کې ویلي، انسان باید هره ورځ د خپلې پوهې د پراختیا لپاره لږ تر لږه څو ساعته ځانګړی کړي، ځکه دا عادت د اوږدمهاله زده کړې لپاره بنسټ دی.

دویم، مطالعه کې تمرکز ډېر مهم دی. بې تمرکزه لوستل یوازې وخت ضایع کوي او ذهن ته هېڅ ګټه نه رسوي. کله چې انسان په یوه موضوع تمرکز وکړي، د هغې د اصولو، مفاهیمو او تفصیلاتو پوهه پیدا کوي. د امام ابو حامد غزالي رحمه الله د ژوند یو له مهمو درسونو دا دی، چې مطالعه باید په چوپتیا او تمرکز سره وي، ځکه بې ځایه ګډوډي د ذهن تمرکز کمزوری کوي.

درېیم، مطالعه کې د یادښت اخیستل او نوټونه جوړول د زده کړې یوه اغېزمنه لاره ده. کله چې زده کوونکی مهم ټکي ولیکي او بیا یې له نوټونو سره بیاکتنه وکړي، نو معلومات د ذهن په ژوره طبقه کې ځای نیسي. امام بخاري رحمه الله د خپل جامع کتاب د ترتیب پر مهال دقیق نوټونه اخیستي او بیا یې د هغو په بنسټ خپل صحیح کتاب ترتیب کړی، چې د علم د خوندي ساتلو لپاره غوره مثال دی. نوټونه د ذهن د فعالیت یوه وسیله ده، چې د مطالعې کیفیت لوړوي او د یادولو سرعت زیاتوي.

څلورم، د مطالعې په ترڅ کې د سوچ او تدبر وخت هم ځانګړی اهمیت لري. یوازې لوستل کافی نه دي، بلکې لوستل باید د پوهې په هضم او تحلیل بدل شي. کله چې انسان د یوې موضوع په اړه فکر کوي، نو هغه موضوع د ذهن په ژوره برخه کې ځای نیسي. امام ابن سینا رحمه الله د خپل ژوند په اوږدو کې دا طریقه عملي کړې او تل یې په مطالعې کې فکر ته ځانګړی ځای ورکړی، ځکه فکر د پوهې د پایداره کولو اصلي لاره ده.

پنځم، د مطالعې لپاره چاپېریال هم مهم دی. یو آرام چاپېریال، د شور ماشور څخه پاک، د مطالعې د کیفیت لپاره اړین دی. کله چې چاپېریال ارام وي، ذهن بې له خنډونو په موضوع تمرکز کوي او د پوهې هضم ښه کېږي. امام مالک رحمه الله په خپل ژوند کې تل ارامه ځای ته ترجیح ورکړه او شاګردانو ته یې د مطالعې لپاره د آرام چاپېریال اهمیت څرګند کړی.

شپږم، د مطالعې میتودونه باید مناسب وي. ځینې موضوعات یوازې لوستلو ته اړتیا لري، ځینې بیا عملي تجربې غواړي. د طبیعي علومو او فلسفې په څانګو کې د تجربو اهمیت زیات دی. د امام رازي رحمه الله د طب په علومو کې مطالعه یوازې د کتاب له لارې نه وه، بلکې د تجربو او مشاهدو سره یې خپل علم تقویه کاوه. مناسب میتود د زده کړې د مؤثریت کچه لوړه وي او د پوهې د دوام سبب ګرځي.

اووم، د مطالعې پر مهال د مکررې بیاکتنې اهمیت هم نه شي هېریدلای. معلومات چې یو ځل لوستل شوي وي، بې له بیاکتنې ژر له ذهنه وځي. امام محمد بن إدریس شافعي رحمه الله شاګردانو ته نصیحت کاوه، چې د زده کړې مواد په تکرار سره مرور کړي، ځکه دا عمل د معلوماتو د پایداره کولو او د ذهن د تقویې لپاره مهم دی.

اتم، د مطالعې لپاره د هدف ټاکل ضروري دی. انسان باید پوه شي، چې د مطالعې موخه څه ده. که هدف واضح وي، نو ذهن خپل ځواک په مناسب ډول مصرفوي او بې ځایه هڅې کمېږي. امام فخر الدین رازي رحمه الله تل په خپلو زده کړو کې هدف ټاکلو ته ځانګړې پاملرنه کړې او د خپلو لیکنو او څېړنو لپاره یې واضحې موخې ټاکلي وې.

نهم، د مطالعې په وخت کې د سوال کولو او د پوښتنو جوړولو عمل د زده کړې کیفیت لوړوي. کله چې زده کوونکی په یوه موضوع کې پوښتنې جوړوي او د ځوابونو په لټه کې وي، نو ذهن یې فعاله پاتې کېږي. د امام ابن حزم رحمه الله د مطالعې طریقه د پوښتنې او ځواب په بنسټ ولاړه وه او همدا یې د علم د ژور والي سبب شوی و.

لسم، د مطالعې پر مهال د آرام او فزیکي روغتیا ساتل هم اړین دي. له اوږدې مطالعې وروسته لږ ورزش او مناسب خوب د ذهن تازه والي لپاره ضروري دي. د امام جلال الدین سیوطی رحمه الله د ژوند یو له رازونو دا و، چې هغه د مطالعې او عبادت ترمنځ متوازن ژوند درلود، ځکه تندرست بدن د فعاله ذهن لپاره مهم دی.

یوولسم، د مطالعې پر مهال د بحث او مشورې ارزښت یادونه مهمه ده. کله چې زده کوونکی د خپلو ملګرو یا استادانو سره د لوستي موادو په اړه بحث کوي، نو د پوهې ژورتیا ترلاسه کوي او خپلې کمزورۍ معلوموي. د امام احمد بن حنبل رحمه الله شاګردان تل د استادانو او یو بل سره بحثونه کول، چې دا عمل یې د علم د پیاوړتیا او د ذهن د فعاله ساتلو لپاره ترسره کاوه.

لنډه دا چې د مطالعې او زده کړې لپاره غوره تدابیر او طریقې د نظم، تمرکز، تدبر، نوټ اخیستلو، مناسب چاپېریال، د میتودونو سم انتخاب، تکرار، هدف ټاکنه، د سوال کولو عادت، د روغتیا ساتنه او د بحث ارزښت په عملي کولو کې خلاصه کېږي. که دغه اصول تعقیب شي، نو زده کوونکی نه یوازې په علم کې قوي کېږي، بلکې په ژوند کې د ستونزو د حلولو وړتیا هم پیدا کوي. د تاریخ علماؤ ښودلې، چې دوامداره مطالعه او فکر د انسان شخصیت، پوهه او اخلاق جوړوي.

د مطالعې لپاره تل باید دا خبره په یاده وي، چې زده کړه یوازې د کتابونو لوستل نه دي، بلکې د ذهن، فکر او عمل یوه پروسه ده. انسان باید هره ورځ لږ تر لږه څو ساعته د مطالعې لپاره ځانګړی کړي، په ژوره توګه فکر وکړي، نوټونه واخلي، بیاکتنه وکړي او د عملي ژوند سره یې وصل کړي. دا لارې چارې د علم د حقیقي زده کړې لپاره اړینې دي او د انسان په پرمختګ کې  مهم رول لري.