مسئولیت و نقش مادران
در تربیه فرزندان از دیدگاه اسلام
نویسنده: عالیه تایب
خانواده در شریعت اسلامی بنیاد اساسی جامعه به شمار میرود و مادر، محور این نهاد مقدس است. در متون اسلامی از مادر بهعنوان سرچشمه رحمت و نخستین آموزگار کودک یاد گردیده است. اسلام اهلالسنت و جماعت، جایگاه مادر را بسیار والا دانسته و تربیه فرزند را از مهمترین مسئولیتهای او معرفی کرده است. بدینسان، دامن مادر نخستین مکتب انسانسازی و بزرگترین عامل در شکلگیری شخصیت فرد و آینده امت محسوب میشود.
جایگاه مادر در نصوص اسلامی
قرآن کریم در موارد متعدد بر احسان به والدین و بهویژه مادر تأکید کرده است: «وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا…» (الأحقاف: ۱۵). این آیه کریمه نشان میدهد که زحمات و رنجهای مادر در دوران حمل و ولادت، جایگاهی ویژه دارد. همچنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم در حدیث شریف فرمودند: «الجنة تحت أقدام الأمهات»؛ بهشت در زیر پای مادران است. این روایات نشان میدهد که مقام مادر تنها به حیث یک والد زیستی محدود نمیگردد، بلکه جایگاه معنوی و تربیتی او در محور حیات اسلامی قرار دارد.
مادر؛ نخستین مدرسه تربیه
تربیه اسلامی از لحظه تولد آغاز میگردد. صدای اذان در گوش نوزاد، شیر پاکیزه و حلال مادر، و رفتار روزمره او نخستین پیامهایی است که در روح و روان طفل نقش میبندد. مادر با ذکر و دعا، با اخلاق نیکو، و با رعایت حدود شریعت، به فرزند میآموزد که زندگی بر مدار ایمان و تقوا سامان یابد. از همین رو علما گفتهاند: «الام مدرسة اذا اعددتها اعددت شعبا طيب الاعراق»؛ مادر یک مدرسه است، اگر درست آماده شود، نسلی نیکو را آماده میسازد.
نقش مادر در انتقال ایمان و اخلاق
ایمان و اخلاق، دو ستون اساسی شخصیت مسلمان اند. نخستین بارقههای ایمان در وجود طفل از آغوش مادر جرقه میزند. اگر مادر اهل نماز، ذکر و تقوا باشد، طفل ناخودآگاه با این فضا انس میگیرد. همچنان مادر با رفتار صادقانه، عفت و حیا، در حقیقت الگوی عملی برای فرزند میشود. علمای اهلالسنت بر این باور اند که مادر نه تنها مربی فرد، بلکه پاسدار ارزشهای جامعه است. زیرا نسلی که در دامان مادران متقی پرورش یابد، فردای جامعه را به سوی عزت و صلاح سوق خواهد داد.
مادر؛ آموزگار صبر و شجاعت
اسلام مادر را تنها منبع عاطفه نمیداند، بلکه او را آموزگار صبر، شجاعت و ایثار نیز معرفی میکند. تاریخ اسلامی نشان میدهد که بسیاری از مجاهدان و علما، پرورشیافته دامن مادرانی صبور و باایمان بودهاند. نمونه بارز آن، انس بن مالک رضی الله عنه است که تحت تربیه مادرش «ام سلیم» بزرگ شد و از یاران برجسته پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم گردید. این بیانگر آن است که مادر میتواند با تربیه صحیح، فرزند را به یک شخصیت سازنده و مجاهد در راه حق تبدیل نماید.
مسئولیت مادر در شرایط معاصر
در عصر کنونی که هجوم فرهنگی غرب و ابزارهای مدرن رسانهای خانوادهها را در محاصره گرفته است، مسئولیت مادران مسلمان سنگینتر از هر زمان دیگر گردیده است. امروز مادران باید فرزندان خویش را در پرتو قرآن و سنت تربیت کنند تا در برابر چالشهای فکری و اخلاقی مصون بمانند. نقش مادر در مدیریت وقت فرزند، تشویق به علم نافع، دوری از محرمات، و پرورش روحیه خدمت به جامعه از اهمّ وظایف تربیتی او است.
مسئولیت جوانان در قبال مادران
اسلام از جوانان خواسته است که به مقام مادر احترام نهاده و او را یاری کنند. خدمت به مادر، سپاسگزاری از زحمات او و اطاعت در امور نیک، از جمله بزرگترین عبادات است. بیتردید، فرزندان مسئول اند که میراث معنوی مادران مؤمنه را پاسداری کنند و ارزشهایی را که مادران در وجود آنان نهادهاند، در جامعه عملی سازند.
نتیجهگیری
از دیدگاه اسلام، مادر سنگ بنای شخصیت انسان و معمار آینده امت است. دامن مادر نخستین مکتب ایمان، اخلاق، صبر و شجاعت به شمار میرود. مسئولیت مادر تنها محدود به محبت و پرورش جسمی نیست، بلکه شامل تربیه روحی، ایمانی و اجتماعی نیز میگردد. در جهان امروز که امت اسلامی با بحرانهای گوناگون مواجه است، نقش مادران در پرورش نسلهای مؤمن و متعهد بیش از هر زمان دیگر اهمیت دارد. بدون مادران بیدار و مسئول، امت اسلامی به آیندهای روشن دست نخواهد یافت.
